İneklerde Soğuk Stresi Nasıl Azaltılır?

Kışın dondurucu soğukları kapıya dayandığında, hayvancılık işletmeleri için en büyük sınav başlar. Genelde yetiştiriciler yaz aylarındaki verim düşüşlerini ineklerde sıcaklık stresi ile ilişkilendirmeye alışkındır; ancak kışın yaşanan "soğuk stresi", sessiz ve derinden gelen bir verim canavarıdır. Bir ineğin vücut ısısını korumak için harcadığı her bir kalori, aslında sizin sütünüzden veya et veriminizden çalınan bir kaloridir.

Bu rehberde, kışın zorlu şartlarında sürünüzün konforunu nasıl artıracağınızı ve soğuk stresini nasıl minimize edeceğinizi, modern tarım teknikleri ışığında inceleyeceğiz.

Termal Konfor Bölgesi: Soğuk Stresi ve Isı Stresi Arasındaki İnce Çizgi

Sığırlar, doğaları gereği soğuğa karşı insanlardan çok daha dirençlidir. Ancak her canlının olduğu gibi, onların da metabolik olarak en rahat ettikleri bir "Termal Nötral 

Bölge" vardır. Yetiştiricilerin çoğu yazın inekler kaç derecede sıcak stresine girer sorusuna odaklanır. Bilimsel olarak inekler, nem oranına da bağlı olarak yaklaşık 22°C ile 25°C arasındaki sıcaklıklarda ineklerde ısı stresi yaşamaya başlarlar. Kışın ise durum tam tersine döner.

Sığırlarda sıcaklık stresi yaşandığında hayvan vücudunu soğutmaya çalışırken, soğuk stresinde ise vücut ısısını korumak için metabolizmasını hızlandırır. Bir ineğin "Alt Kritik Sıcaklık" (LCT) değeri, tüy yapısına ve kuruluğuna göre değişir. Eğer ineğin tüyleri kuru ve kalınsa, -15°C’ye kadar stres yaşamadan dayanabilir. Ancak tüyler ıslaksa, bu eşik değeri 15°C’ye kadar yükselebilir. Yani ıslak bir inek için 10 derecelik bir hava bile ağır bir stres kaynağıdır. Hayvanlarda sıcaklık stresi kadar, bu alt limitlerin aşılması da bağışıklık sistemini felç edebilir.

Sürünün Sessiz Çığlığı: İneklerde Stres Belirtileri ve Tanısı

Kış aylarında ahıra girdiğinizde, hayvanların size anlatamadığı rahatsızlıkları gözlem yoluyla çözmeniz gerekir. İneklerde stres belirtileri, bazen çok bariz bazense oldukça gizli olabilir. Soğuk stresinin ilk ve en net belirtisi, hayvanların bir araya toplanarak birbirlerinin vücut ısısından yararlanmaya çalışmasıdır.

İneklerde stres durumunun diğer göstergeleri şunlardır:

Tüylerin Dikleşmesi: Isı yalıtımı sağlamak için tüylerin diken diken olması. 

• Yem Tüketiminde Ani Artış: Hayvanın ısınmak için daha fazla enerjiye ihtiyaç duyması nedeniyle sürekli yemek yemesi (Ancak buna rağmen kilo kaybı yaşanması).
• Huzursuzluk ve Hareketlilik: Isınmak için yapılan istemsiz kas hareketleri ve titreme.
• Süt Veriminde Düşüş: Enerjinin süte değil, ısınmaya gitmesi sonucu yaşanan %10-25 arası kayıplar.

Unutulmamalıdır ki, ineklerde stres belirtileri sadece fiziksel değil, davranışsaldır. Eğer hayvanlarınız normalden daha fazla ayakta duruyor ve yatmaktan kaçınıyorsa, yattıkları yerin soğuk veya ıslak olduğunu size anlatmaya çalışıyor olabilirler.

Beslenme Yönetimi: Soğuğa Karşı Enerji Zırhı Oluşturmak

Kışın soğuk stresiyle mücadelenin %70'i mutfakta, yani rasyon hazırlama odasında biter. Sığırlarda sıcaklık stresi yaşandığında iştah azalırken, soğuk stresinde iştah artar ancak besin maddelerinin vücuttaki kullanım yolu değişir.

Kritik Kural: Sıcaklık LCT (Alt Kritik Sıcaklık) değerinin altına düştüğü her 1 derece için, hayvanın enerji ihtiyacı yaklaşık %1 ile %2 oranında artar.

Bu dönemde rasyonda şu değişiklikler hayati önem taşır: 

• Kaba Yem Kalitesi: Sindirimi sırasında yüksek ısı açığa çıkaran (fermantasyon ısısı) kaliteli kaba yemlerin oranı artırılmalıdır.
• Enerji Yoğunluğu: Hayvanın midesi sınırlı bir hacme sahip olduğu için, daha fazla yem yedirmek yerine mevcut yemin enerji yoğunluğunu (tane mısır, yağ takviyeleri vb.) artırmak daha mantıklıdır.
• Su Sıcaklığı: Donmuş veya buz gibi su, ineğin iç ısısını hızla düşürür. İnek suyu içtiğinde vücudu o suyu ısıtmak için muazzam bir enerji harcar. Bu yüzden suların 10-15°C civarında tutulması, hayvanlarda sıcaklık stresi yönetiminde olduğu gibi kış yönetiminde de kilit rol oynar.

Barınak ve Çevre Yönetimi: Cereyan Değil, Havalandırma

Ahırlarda kışın yapılan en büyük hata, "hayvanlar üşümesin" diye tüm kapı ve pencerelerin sıkı sıkıya kapatılmasıdır. Bu durum, ahır içinde nemin ve amonyak gazının birikmesine yol açarak ineklerde stres seviyesini zirveye taşır.

Kışlık Barınak Stratejileri:

Rüzgar Kırıcılar: İnekler soğuğa dayanır ama rüzgarlı soğuğa dayanamaz. Rüzgarın hızı arttıkça, hayvanın hissettiği sıcaklık hızla düşer. Bu nedenle ahırın hakim rüzgar yönü mutlaka kapatılmalıdır. 

• Kuru Altlık: "Kuru inek, sıcak inektir." Altlığın ıslak olması, derinin yalıtım özelliğini yok eder. Özellikle buzağılar ve taze sütün içindeki inekler için bol ve kuru yataklık (saman vb.) kullanımı şarttır.
• Nem Kontrolü: Ahır içindeki nem %75'in üzerine çıkmamalıdır. Yüksek nem, soğuğun kemiklere kadar işlemesine neden olur ve akciğer hastalıklarını tetikler.
• Işıklandırma: Kışın günlerin kısalması ineklerin hormonal dengesini bozabilir. Günde 14-16 saatlik aydınlatma, hem verimi artırır hem de hayvanın moral/stres dengesini sağlar.

Yazın ineklerde ısı stresi ile nasıl mücadele ediyorsak, kışın da soğuk stresiyle aynı ciddiyetle savaşmalıyız. İneklerin metabolizması muazzam bir fırın gibidir; biz bu fırına doğru yakıtı (enerjili yem) sağlar ve fırının etrafındaki yalıtımı (kuru altlık ve rüzgar koruması) iyi yaparsak, kış mevsimi bir risk olmaktan çıkar. Unutmayın, mutlu ve konforlu bir inek, her mevsimde verim demektir.

Kış aylarında başarılı bir hayvancılık yönetimi, ineklerin biyolojik limitlerini doğru okumaktan geçer. Yazın karşılaştığımız ineklerde sıcaklık stresi ne kadar tehlikeliyse, kışın yaşanan soğuk stresi de aynı derecede gizli bir verim hırsızıdır.

İneklerde ısı stresi ile mücadelede serinletme teknikleri ne kadar önemliyse, soğukta da kuru altlık ve yüksek enerjili rasyon o kadar kritiktir. İneklerde stres belirtileri erken

teşhis edildiğinde, sığırlarda sıcaklık stresi ve hayvanlarda sıcaklık stresi yönetiminde olduğu gibi proaktif önlemlerle kayıplar önlenebilir. Unutulmamalıdır ki, inekler kaç derecede sıcak stresine girer bilgisi kadar, soğuğun yarattığı ineklerde stres faktörlerini kontrol etmek de işletmenizin karlılığını doğrudan etkiler.